Ճանապարհ անդունդի վրայով՝ Արենիի հնագույն գինուց դեպի Խնձորեսկի քարանձավներ և Տաթև

Ճանապարհորդություն, որը սկսվում է գինով և ավարտվում Որոտանի կիրճի վերևում․ սա Հայաստանի հարավով անցնող ամենաանսովոր և տպավորիչ երթուղիներից մեկն է։ Առավոտյան կմեկնենք Արենիի հնագույն գինեգործական տարածաշրջան, կծանոթանանք հայկական գինուն և կհամտեսենք տեղական տեսակները։ Այնուհետև ճանապարհը մեզ կտանի ավելի հարավ՝ Սյունիք, որտեղ մեզ սպասում է բոլորովին այլ աշխարհ՝ քարանձավներ, որտեղ մարդիկ ապրել են համեմատաբար վերջերս, հսկայական կիրճ և ճոճվող կամուրջ, որը միացնում է ձորի երկու կողմերը։ Խնձորեսկից հետո կուղևորվենք դեպի Որոտանի կիրճ, որտեղ անդունդի վրայով անցնում է «Տաթևի թևեր» հայտնի ճոպանուղին, իսկ ճանապարհորդության եզրափակիչը կլինի միջնադարյան Հայաստանի գլխավոր հոգևոր և կրթական կենտրոններից մեկը՝ Տաթևի վանքը։ Սա երթուղի է նրանց համար, ում համար քիչ է պարզապես տեսարժան վայրեր դիտելը․ այստեղ ամբողջ օրը զգացվում է որպես իսկական ճանապարհորդություն։

Վաղ առավոտյան Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ժամանում է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Ոչ մի ընդհանուր հավաքատեղի, ոչ մի սպասում այլ զբոսաշրջիկների․ այս օրն անցնում է միայն ձեզ և ձեր ընկերակիցների համար։ Երևանից ուղևորվում ենք դեպի հարավ, և առաջին մեծ կանգառը Արենիի հայտնի գինեգործական տարածաշրջանն է։

Արենի գյուղը գտնվում է Վայոց Ձորում և այսօր հայկական գինեգործության ամենահայտնի կենտրոններից մեկն է։ Բայց գինու պատմությունն այստեղ սկսվել է ոչ թե մի քանի դար առաջ․ այն գնում է հազարամյակների խորքը։ Ժամանակակից գյուղի մոտ է գտնվում Արենի-1 քարանձավը՝ հնագիտական հուշարձան, որն աշխարհին տվել է այս տարածաշրջանի գինեգործական մշակույթի հնության կարևորագույն ապացույցներից մեկը։ Այստեղ հնագետները հայտնաբերել են մոտ 6100 տարվա վաղեմության գինեգործական համալիր՝ խաղողի վերամշակման և գինու պահպանման հետ կապված կառույցներ և առարկաներ։ Այս գտածոն համարվում է աշխարհի ամենահին հայտնի գինեգործարաններից մեկը։ Ուստի Վայոց Ձորն այսօր հետաքրքիր է ոչ միայն ժամանակակից գեղեցիկ գինեգործարաններով․ այստեղ իրական պատմական կապ կա հնագույն և ժամանակակից գինու մշակույթի միջև։ Տարածաշրջանի խորհրդանիշներից մեկը տեղական Արենի խաղողի տեսակն է, որը հաճախ անվանում են Արենի Նուար։ Այն հիանալի հարմարվել է Վայոց Ձորի կլիմային՝ բարձրլեռնային դիրքը, արևոտ օրերի առատությունը, քարքարոտ ու հրաբխային հողերը և ցերեկային ու գիշերային ջերմաստիճանների զգալի տարբերությունը խաղողի աճեցման համար առանձնահատուկ պայմաններ են ստեղծում։ Արենիից հիմնականում կարմիր և վարդագույն գինիներ են արտադրում։

Ճանապարհորդության սկզբում այցելում ենք տարածաշրջանի գինեգործարաններից մեկը։ Կոնկրետ գինեգործարանը կարելի է ընտրել նախապես՝ կախված հյուրերի նախասիրություններից և էքսկուրսիայի օրը հասանելիությունից։ Ծրագիրը կարող է ներառել ծանոթություն գինեգործարանի պատմությանը, պատմություն Արենի խաղողի մասին, այցելություն արտադրական տարածք, ծանոթություն գինու պատրաստման տեխնոլոգիային, այցելություն մառաններ, պատմություն գինու հնեցման մասին և համտես։ Սա պարզապես «գինի փորձելու» կանգառ չէ․ մենք ուզում ենք, որ հյուրերը հասկանան, թե ինչու է Վայոց Ձորը համարվում Հայաստանի գլխավոր գինեգործական տարածաշրջանը։ Համտեսի ձևաչափը կախված է ընտրված գինեգործարանից․ համտեսի հավաքածուի մեջ կարող են լինել սպիտակ, վարդագույն և կարմիր գինիներ, Արենի տեսակից պատրաստված գինիներ, հնեցված գինիներ, հատուկ կամ ռեզերվային շարքեր, իսկ ցանկության դեպքում կարելի է ընտրել ավելի ընդլայնված համտես։ Գինու տուրը և համտեսը վճարվում են առանձին, եթե նախապես ներառված չեն ծրագրի անհատական հաշվարկում։ Համտեսից հետո հյուրերը կարող են իրենց դուր եկած գինիները ձեռք բերել անմիջապես գինեգործարանում, եթե դրանք առկա են վաճառքում։

Արենիից հետո սկսվում է դեպի Սյունիք տանող երկար և շատ գեղեցիկ ճանապարհը։ Շրջապատող բնապատկերն աստիճանաբար դառնում է ավելի լեռնային, ճանապարհն անցնում է լեռնանցքներով, հովիտներով և բարձրլեռնային հատվածներով։ Սյունիքը բոլորովին նման չէ կենտրոնական Հայաստանին․ այստեղ լեռներն ավելի զանգվածային են, կիրճերը՝ ավելի խոր, իսկ բնակավայրերի միջև հեռավորությունները իսկական ճանապարհորդության զգացում են ստեղծում։ Մեր հաջորդ նպատակակետը Գորիսից ոչ հեռու գտնվող Խնձորեսկն է։ Այսօր գոյություն ունի ժամանակակից Խնձորեսկ գյուղը, բայց գլխավոր տեսարժան վայրը գտնվում է կիրճում․ դա Հին Խնձորեսկն է՝ պատմական քարանձավային բնակավայր։ Մեր առջև կլինի ոչ թե մեկ քարանձավ կամ փոքր հնագիտական վայր, այլ մի ամբողջ բնակավայր, որ ժամանակին գոյություն է ունեցել այստեղ։

Կիրճի լանջերին հարյուրավոր բնական և արհեստականորեն ընդլայնված քարանձավներ կան։ Մարդիկ դրանք օգտագործել են որպես բնակելի սենյակներ, տնտեսական տարածքներ, ապաստարաններ և պահեստներ։ Որոշ քարանձավներ միացված էին միմյանց, իսկ բնակավայրը ներառում էր նաև սովորական քարե տներ, եկեղեցիներ և այլ կառույցներ։ Քարանձավային կենցաղն այստեղ պահպանվել է շատ երկար։ Ընտանիքները ժայռի բնական խոռոչները հարմարեցնում էին իրենց կենցաղային կարիքներին․ որոշ սենյակներում ապրում էին մարդիկ, մյուսներն օգտագործվում էին մթերքների պահեստավորման կամ անասունների համար։ Ժայռերը բնական պաշտպանություն էին տալիս քամուց, շոգից և վատ եղանակից։ Այդպես աստիճանաբար ձևավորվեց մի եզակի բնակավայր, որտեղ բնությունն ու մարդկային ճարտարապետությունը գոյատևում էին միասին։ Անցյալում Խնձորեսկը բավականին մեծ բնակավայր էր, և կյանքն այստեղ շարունակվել է մինչև XX դար։ Հետագայում բնակիչներն աստիճանաբար տեղափոխվեցին ավելի հարթ տարածք, որտեղ առաջացավ ժամանակակից Խնձորեսկը, իսկ հին բնակավայրը մնաց կիրճում։ Այսօր այն թույլ է տալիս բառացիորեն քայլել նախկին կյանքի հետքերով։

Հին Խնձորեսկի սիրտը մտնելու համար պետք է անցնել Խնձորեսկի հայտնի ճոճվող կամրջով։ Կամրջի երկարությունը մոտ 160 մետր է․ այն անցնում է կիրճի վրայով՝ բարձր, և միացնում է նրա երկու կողմերը։ Կամուրջը ճանապարհորդության ամենահիշարժան մասերից մեկն է․ ոտքերի տակ՝ խոր ձոր, կողքերին՝ հին բնակավայրի ժայռերն ու քարանձավները։ Կամուրջը քայլելիս թեթևակի շարժվում է, ուստի զբոսանքն իսկական արկածի զգացում է ստեղծում։ Բարձրությունից վախեցողների համար կամրջով անցնելը կարող է հուզական պահ լինել, բայց հենց այստեղից են բացվում Խնձորեսկի լավագույն տեսարաններից մի քանիսը։ Կամուրջն անցնելուց հետո շարունակում ենք զբոսանքը․ այստեղ կարելի է տեսնել քարանձավային կացարաններ, ժայռային անցումներ, հին կառույցների մնացորդներ, եկեղեցիներ, պատմական արահետներ և դիտակետեր։ Հենց այստեղ է պարզ դառնում, թե որքան մեծ է եղել ժամանակին Հին Խնձորեսկը։ Խնձորեսկը հայտնի է ոչ միայն իր անսովոր ճարտարապետությամբ․ այս տարածքը նշանակալի դեր է խաղացել Սյունիքի պատմության մեջ։ Հեռավորությունը, դժվարանցանելի ռելիեֆը և բազմաթիվ բնական ապաստարանները բնակավայրը լավ պաշտպանված էին դարձնում, իսկ այս տարածաշրջանով են անցել հայոց պատմության ծանր ժամանակաշրջանները, պատերազմներն ու տեղի բնակչության դիմադրությունը։ Կարևոր է հասկանալ, որ Խնձորեսկ այցելելը սովորական ճանապարհային կանգառ չէ․ այստեղ կան իջնելու և բարձրանալու հատվածներ, աստիճաններ, անհարթ քարե մակերեսներ, ճոճվող կամուրջ և ոտքով զբոսանք։ Հատուկ մարզական պատրաստվածություն չի պահանջվում, բայց հարմար կոշիկները պարտադիր են։ Տարեց հյուրերի կամ երկար քայլելը դժվարությամբ տանողների համար ծրագիրը կարելի է կրճատել։

Խնձորեսկից հետո շարունակում ենք ճանապարհորդությունը Սյունիքով։ Ճանապարհն աստիճանաբար մեզ հասցնում է տարածաշրջանի ամենախոր և գեղեցիկ կիրճերից մեկին՝ Որոտանի կիրճին, որտեղ սկսվում է ճանապարհորդության հաջորդ մասը՝ «Տաթևի թևեր» հայտնի ճոպանուղին։ Այն միացնում է Ալիձոր գյուղի շրջակայքը Տաթևի հետ։ Ճոպանուղու երկարությունը 5752 մետր է, և այն գրանցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես աշխարհում այդ տեսակի ամենաերկար ռևերսիվ ուղևորային ճոպանուղի։ Բայց գլխավոր տպավորությունը ոչ թե բուն երկարությունն է, այլ այն, ինչի վրայով անցնում է ճոպանուղին։ Խցիկը շարժվում է Որոտանի կիրճի վրայով՝ բարձր․ մեր տակ ժայռեր են, լեռնային ճանապարհներ, անտառներ, Որոտան գետը և ձորի հսկայական խորությունը։ Դիմացի կողմին մոտենալիս աստիճանաբար երևում է Տաթևի վանքը։ Տաթև կարելի է հասնել նաև ավտոճանապարհով, բայց «Տաթևի թևերը» թույլ են տալիս Որոտանի կիրճը տեսնել բոլորովին այլ կերպ։ Սա պարզապես տրանսպորտ չէ, այլ ճանապարհորդության առանձին մաս։ Ընդամենը մի քանի րոպեում աչքի առաջ բացվում է Սյունիքի այն մասշտաբը, որը հնարավոր չէ զգալ սովորական ճանապարհից։ Ճոպանուղու տոմսերը վճարվում են առանձին։ «Տաթևի թևերի» աշխատանքը կախված է սեզոնային գրաֆիկից, տեխնիկական ժամանակացույցից, եղանակային պայմաններից և քամու ուժգնությունից, ուստի յուրաքանչյուր ուղևորությունից առաջ ճոպանուղու ժամանակացույցը և հասանելիությունը պետք է նախապես ճշտել։

Հսկայական Որոտանի կիրճի եզրին է գտնվում Տաթևի վանքը՝ Հայաստանի ամենահայտնի պատմական համալիրներից մեկը։ Տաթևն անհնար է ընկալել շրջապատող բնապատկերից առանձին․ վանքը կանգնած է բառացիորեն անդունդի վրա, և հենց ճարտարապետության, պատմության ու բնության համադրությունն է այն դարձնում երկրի ամենատպավորիչ վայրերից մեկը։ Այս վայրում վաղ քրիստոնեական ներկայությունը վերաբերում է Հայաստանում քրիստոնեության տարածման առաջին դարերին, սակայն վանական հիմնական համալիրը ձևավորվել է IX դարից սկսած։ Հետագա դարերում Տաթևն ավելի ու ավելի էր մեծանում և ազդեցիկ դառնում՝ վերածվելով Սյունիքի կարևորագույն հոգևոր, մշակութային և կրթական կենտրոնի։ Վանքի գլխավոր տաճարը՝ Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցին, համալիրի ճարտարապետական կենտրոնն է։ Տաճարը կառուցվել է IX դարի վերջին – X դարի սկզբին։ Ներսում ժամանակին եղել է հարուստ որմնանկարչություն, որի հետքերի մի մասը պահպանվել է։

Տաթևը հատուկ համբավ ձեռք բերեց XIV–XV դարերում, երբ այստեղ գործում էր Տաթևի հայտնի համալսարանը՝ միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն կրթական կենտրոններից մեկը։ Այստեղ ուսումնասիրում էին փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, քերականություն, մաթեմատիկա, բնական գիտություններ, երաժշտություն և ձեռագրական արվեստ։ Տաթևը միայն աղոթելու վայր չէր․ այստեղ էր ձևավորվում իր ժամանակի մտավոր վերնախավը։ Տաթևի դպրոցի զարգացման հետ կապված ականավոր մտածողներից էր Հովհան Որոտնեցին։ Նա կարևոր դեր խաղաց Տաթևի կրթական ավանդույթի ստեղծման և զարգացման գործում, իսկ նրա աշակերտները շարունակեցին այդ աշխատանքը։ Նրանցից ամենահայտնին Գրիգոր Տաթևացին էր՝ փիլիսոփա, աստվածաբան, մանկավարժ և միջնադարի ամենախոշոր հայ մտավորականներից մեկը։ Նրա գործունեության շնորհիվ Տաթևի համալսարանը հասավ առանձնահատուկ ծաղկման շրջանի։ Վանքի տարածքում է գտնվում Գրիգոր Տաթևացու դամբարանը։

Տաթևի ամենաառեղծվածային և հետաքրքիր կառույցներից մեկը Գավազանն է՝ բարձր ութանիստ քարե սյուն, որը կանգնեցվել է 906 թվականին։ Կառույցի առանձնահատկությունը թեթևակի շարժվելու և ճոճվելու հնարավորությունն է։ Համարվում է, որ դրա շնորհիվ սյունը կարող էր արձագանքել երկրի տատանումներին, ուստի այն հաճախ անվանում են յուրօրինակ միջնադարյան սեյսմիկ ցուցիչ։ Ավելի քան հազար տարի առաջ բարձր քարե կառույց ստեղծելը, որը կարող է պահպանել կայունությունը և միաժամանակ արձագանքել շարժմանը, լուրջ ինժեներական խնդիր էր։ Ուստի Գավազանը հետաքրքիր է ոչ միայն որպես կրոնական կամ խորհրդանշական կառույց․ այն ցույց է տալիս միջնադարյան հայ վարպետների ինժեներական մտքի բարձր մակարդակը։ Վանական համալիրում պահպանվել է նաև միջնադարյան ձիթհան, որտեղ կարելի է տեսնել տարբեր սերմերից յուղ ստանալու սարքավորումները և սկզբունքը։ Սա Տաթևի հետաքրքիր մասն է, քանի որ ցույց է տալիս մեծ վանքի ոչ միայն հոգևոր, այլև առօրյա տնտեսական կյանքը։ Էքսկուրսիայից հետո անպայման ժամանակ ենք թողնում համայնապատկերի համար։ Մեր առջև Հայաստանի ամենատպավորիչ կիրճերից մեկն է․ բարձր լեռները, խոր հովիտը և Որոտան գետը հսկայական մասշտաբի բնապատկեր են ստեղծում, և այդ տարածության հենց եզրին կանգնած է վանքը։ Սա այն պահն է, երբ ավելի լավ է պարզապես մի փոքր կանգ առնել։

Սնունդը ներառված չէ անհատական տուրի բազային արժեքում, բայց քանի որ երթուղին շատ երկար է, անպայման ժամանակ ենք նախատեսում ճաշի համար։ Հյուրերի ցանկությամբ ճաշը կարելի է կազմակերպել Վայոց Ձորում, Գորիսի շրջակայքում, Խնձորեսկում կամ Ալիձորի և Տաթևի շրջակայքում․ կանգառի վայրը և տևողությունը համաձայնեցվում են նախապես։ Այսքան երկար երթուղու համար խորհուրդ ենք տալիս նաև ձեզ հետ վերցնել ջուր և թեթև նախուտեստ։ Տաթևից հետո սկսում ենք վերադարձի երկար ճանապարհը, և Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ձեզ հասցնում է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով։ Սա մեր անհատական ծրագրի ամենաերկար միօրյա երթուղիներից մեկն է՝ մոտավորապես 13–15 ժամ տևողությամբ, ուստի խորհուրդ ենք տալիս վաղ մեկնում և հարմարավետ ավտոմեքենա։

Անհատական տուրը կարելի է պատվիրել երկու ձևաչափով՝ պրոֆեսիոնալ վարորդով կամ պրոֆեսիոնալ վարորդով և առանձին պրոֆեսիոնալ էքսկուրսավարով։ Հասանելի են Standard, Comfort, Premium և Luxury կատեգորիաների ավտոմեքենաներ, իսկ ցանկության դեպքում ճանապարհորդությանը կարելի է ավելացնել պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանում դրոնով։ Մեկ օրվա ընթացքում ճանապարհորդությունն անցնում է բոլորովին տարբեր աշխարհներով՝ Արենիի խաղողի այգիներ, գինու հնագույն մշակույթ, լեռնային ճանապարհներ, Խնձորեսկի քարանձավներ, ճոճվող կամուրջ, Որոտանի կիրճ, «Տաթևի թևեր» և հինավուրց Տաթև։ Մենք օրը սկսում ենք մի բաժակ հայկական գինով, հետո ճոճվող կամրջով անցնում ենք կիրճը, զբոսնում ենք ժայռերում թաքնված քաղաքով, բարձրանում ենք Որոտանի կիրճի վրա և ճանապարհորդությունն ավարտում ենք միջնադարյան Հայաստանի մեծագույն վանքերից մեկում։