Արարատ, Հրեշտակների կիրճ և հայկական գինու ճանապարհ

Անհատական տուր Արարատի և Վայոց Ձորի մարզերով, որտեղ միավորվում են պատմությունը, բնությունը, թեթև զբոսանքը, կիրճերը, միջնադարյան ճարտարապետությունն ու գինին։ Մեկնումը՝ անմիջապես Երևանում ձեր հասցեից, վերադարձը՝ անմիջապես ձեր նշած հասցեով։ Արժեքը հաշվարկվում է անհատապես։ Տուրը կարելի է պատվիրել երկու ձևաչափով՝ պրոֆեսիոնալ վարորդով կամ պրոֆեսիոնալ վարորդով և առանձին պրոֆեսիոնալ էքսկուրսավարով։ Հասանելի են Standard, Comfort, Premium և Luxury կարգի ավտոմեքենաներ, իսկ ցանկության դեպքում ճամփորդությանը կարելի է ավելացնել պրոֆեսիոնալ տեսանկարահանում դրոնով։

Այս երթուղին ստեղծված է նրանց համար, ովքեր ցանկանում են տեսնել ոչ միայն Հայաստանի հայտնի տեսարժան վայրերը, այլև այնպիսի վայրեր, ուր զբոսաշրջիկները շատ ավելի քիչ են գալիս։ Առավոտյան՝ Խոր Վիրապ և Արարատի լեգենդար համայնապատկերը։ Հետո՝ անսովոր Հրեշտակների կիրճը՝ իր կարմիր-նարնջագույն ժայռերով։ Այնուհետև կմեկնենք Վայոց Ձոր, որտեղ հսկայական ժայռերի մեջ թաքնված է միջնադարյան Նորավանքը։ Իսկ օրը կավարտենք Արենիում՝ Հայաստանի գլխավոր գինեգործական շրջաններից մեկում, որտեղ գինու պատմությունը հազարամյակների խորքն է գնում։ Մեկ օրում այստեղ միավորվում են պատմությունը, կրոնը, երկրաբանությունը, ճարտարապետությունն ու գաստրոնոմիան։ Նշանակված ժամին Amaras Tour-ի ավտոմեքենան գալիս է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով՝ հյուրանոց, բնակարան կամ նախապես համաձայնեցված այլ վայր։ Ոչ մի ընդհանուր հավաքատեղի, ոչ մի սպասում այլ մասնակիցների․ տուրն անցկացվում է միայն ձեզ և ձեր ընկերակիցների համար։ Ճանապարհ ենք ընկնում դեպի հարավ՝ Արարատյան դաշտով, և առաջին կանգառը կլինի Հայաստանի ամենախորհրդանշական վայրերից մեկը։

Մեր առջև Խոր Վիրապ վանքն է։ Այն գտնվում է գրեթե աստվածաշնչյան Արարատ լեռան ստորոտին և Հայաստանի ամենահայտնի ուխտատեղիներից է։ «Խոր Վիրապ» անվանումը նշանակում է «խոր զնդան», և հենց այս զնդանով է սկսվում հայոց պատմության կարևորագույն էջերից մեկը։ Եկեղեցական ավանդության համաձայն՝ Հայոց Տրդատ Գ թագավորը հրամայել է Գրիգոր Լուսավորչին քրիստոնեություն դավանելու համար բանտարկել խոր փոսում։ Գրիգորն այստեղ անցկացրել է մոտ 13 տարի, և ավանդությունը պատմում է, որ այդ ողջ ընթացքում նա հրաշքով ողջ է մնացել։ Հետագայում Գրիգորն ազատվել է։ Հենց նրա գործունեության հետ են կապում Տրդատ Գ թագավորի դարձը և IV դարի սկզբին Հայաստանի կողմից քրիստոնեության ընդունումը որպես պետական կրոն։ Ավանդաբար Հայաստանում քրիստոնեության ընդունումը թվագրվում է 301 թվականով, ուստի Հայաստանն անվանում են աշխարհում առաջին երկիրը, որը պաշտոնապես քրիստոնեությունն ընդունել է որպես պետական կրոն, իսկ Խոր Վիրապը դարձել է այդ պատմական իրադարձության գլխավոր խորհրդանիշներից մեկը։

Համալիրի տարածքում կարելի է իջնել ստորգետնյա փոսը, որն ավանդությունը կապում է Գրիգոր Լուսավորչի բանտարկության հետ։ Զնդանի խորությունը մոտ 6 մետր է, իջնում են նեղ մետաղական սանդուղքով։ Այցելությունը կամավոր է․ հյուրերը, որոնց համար իջնելն անհարմար է, կարող են դիտել վանական համալիրն առանց զնդան մտնելու։ Այս վայրի սրբությունը շատ ավելի հին է, քան այսօր պահպանված շինությունները։ VII դարում այստեղ եղել է Ներսես կաթողիկոսի կառուցած մատուռ, իսկ ժամանակակից վանական համալիրի մեծ մասը պատկանում է ավելի ուշ շրջանի։ Այսպիսով, Խոր Վիրապը միավորում է վաղքրիստոնեական ավանդույթն ու մի քանի պատմական դարաշրջանների ճարտարապետությունը։

Սակայն Խոր Վիրապը հայտնի է ոչ միայն իր պատմությամբ։ Հենց այստեղից է բացվում Արարատ լեռան ամենահայտնի տեսարաններից մեկը։ Պարզ եղանակին Մեծ և Փոքր Մասիսները երևում են գրեթե ողջ վեհությամբ, իսկ վանքի և լեռան միջև փռված է Արարատյան դաշտը։ Հենց այս համայնապատկերն է դարձել Հայաստանի ամենաճանաչելի պատկերներից մեկը։ Անհատական տուրում չենք շտապում և ժամանակ ենք թողնում վանքում զբոսնելու, զնդան իջնելու, Հայաստանի պատմության մասին պատմության, համայնապատկերային լուսանկարների և Արարատը հանգիստ դիտելու համար։ Խոր Վիրապից հետո հեռանում ենք դասական զբոսաշրջային երթուղուց․ առջևում բոլորովին այլ Հայաստան է։

Վեդի քաղաքից և Դաշտաքար գյուղից ոչ հեռու է գտնվում Արարատի մարզի անսովոր բնական վայրերից մեկը՝ Հրեշտակների կիրճը։ Այստեղ չկա հնագույն տաճար կամ ամրոց․ այս վայրի գլխավոր ճարտարապետը բնությունն է։ Կարմիր և նարնջագույն ժայռային գոյացությունները ստեղծում են մի բնապատկեր, որը բոլորովին նման չէ Հայաստանի սովորական կանաչ կամ մոխրագույն լեռներին։ Այստեղի ապարներն աչքի են ընկնում հագեցած երանգներով և, կախված արևից, կարող են թվալ բաց շագանակագույն, ոսկեգույն, շիկակարմիր, կարմիր կամ նարնջագույն։ Էրոզիան աստիճանաբար քայքայել է ապարների փափուկ շերտերը՝ ստեղծելով նեղ անցումներ, կատարներ, ելուստներ և տարօրինակ ժայռաձևեր, ուստի կիրճի որոշ հատվածներ հիշեցնում են այլ մոլորակի դեկորներ։ Կիրճը հատկապես սիրում են լուսանկարիչները։ Այստեղ գրեթե չկա ճարտարապետություն կամ քաղաքային միջավայր՝ միայն ժայռեր, չոր լանդշաֆտ, երկինք և լույսի խաղ։ Պարզ եղանակին կարմրավուն պատերը հատկապես վառ են հակադրվում կապույտ երկնքին, և լուսանկարները ստացվում են բոլորովին տարբեր Հայաստանի դասական կադրերից։

Կիրճը կարելի է այցելել տարբեր ձևաչափերով։ Ստանդարտ անհատական տուրի համար նախատեսում ենք թեթև զբոսանք՝ գլխավոր գեղեցիկ հատվածներով և լուսանկարահանման կետերով։ Եթե հյուրերը ցանկանում են լիարժեք հայքինգ, ծրագիրը կարելի է ընդլայնել․ կիրճի շրջանով ամբողջական հետիոտն երթուղին կարող է տևել մոտ 2–3 ժամ, և այդ դեպքում ամբողջ տուրի տևողությունը մեծանում է։ Հրեշտակների կիրճ տանող ճանապարհի վերջին հատվածը պակաս բարեկարգ է, և մոտեցման վիճակը կարող է փոխվել՝ կախված սեզոնից և եղանակից։ Ուստի այցելության ձևաչափը նախապես ընտրվում է՝ հաշվի առնելով ավտոմեքենայի կարգը, ճանապարհի վիճակը, եղանակային պայմանները, հյուրերի ֆիզիկական պատրաստվածությունը և զբոսանքի ցանկալի տևողությունը։ Անհրաժեշտության դեպքում ճանապարհի մի մասն անցնում ենք ոտքով։ Amaras Tour-ի համար գլխավորը ոչ թե պարզապես երթուղում կետ դնելն է, այլ այն անվտանգ և հարմարավետ անցկացնելը։ Կիրճը հատկապես գեղեցիկ է գարնանը և աշնանը։ Ամռանը այստեղ կարող է շոգ լինել, քանի որ բաց ստվերոտ հատվածները քիչ են, ուստի ամառային ճամփորդության համար խորհուրդ ենք տալիս գլխարկ, ջուր, արևապաշտպան քսուք և փակ հարմարավետ կոշիկներ։

Զբոսանքից հետո շարունակում ենք ճանապարհը դեպի Վայոց Ձոր։ Ընթացքում բնապատկերը կրկին փոխվում է․ հարթավայրն աստիճանաբար վերածվում է լեռների, ճանապարհն անցնում է քարքարոտ լանջերի և կիրճերի միջով։ Շուտով մտնում ենք հարավային Հայաստանի ամենագեղեցիկ մարզերից մեկը՝ Վայոց Ձոր, և ուղևորվում դեպի Նորավանք։ Վանք հասնելու համար թեքվում ենք գլխավոր մայրուղուց և մտնում նեղ կիրճ՝ Գնիշիկի կիրճը։ Բարձր ժայռերն աստիճանաբար ավելի ու ավելի կարմիր են դառնում, ճանապարհն անցնում է անմիջապես նրանց միջով, և արդեն իսկ դեպի վանք տանող ուղին դառնում է էքսկուրսիայի առանձին մաս։

Կիրճի վերջում հայտնվում է Նորավանքը, կարծես թաքնված հսկայական կարմիր ժայռերի մեջ։ «Նորավանք» անվանումը նշանակում է «Նոր վանք»։ Հիմնական ճարտարապետական համալիրը պատկանում է XIII–XIV դարերին, իսկ միջնադարում Նորավանքը Հայաստանի նշանավոր հոգևոր, կրթական և մշակութային կենտրոններից էր։ Նորավանքի պատմությունը սերտորեն կապված է Օրբելյանների հզոր իշխանական տոհմի հետ։ XIII–XIV դարերում Օրբելյանները հովանավորել են վանքը, և նրանց օրոք համալիրն ակտիվորեն ընդլայնվել է․ այստեղ կառուցվել են նոր եկեղեցիներ, ստեղծվել են խաչքարեր, ընդօրինակվել են ձեռագրեր և աշխատել են նշանավոր վարպետներ։ Նորավանքը նաև Օրբելյանների հոգևոր և տոհմական կենտրոնն էր։

Համալիրի կենտրոնական եկեղեցիներից է XIII դարի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին։ Կողքին գտնվում են գավիթը, մատուռները, դամբարանները և բազմաթիվ խաչքարեր, և համալիրի յուրաքանչյուր մաս պատմում է Վայոց Ձորի միջնադարյան պատմության առանձին էջ։ Նորավանքի ամենաճանաչելի կառույցը երկհարկանի Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին է, որը հայտնի է նաև Բուրթելաշեն անունով և ավարտվել է XIV դարում։ Նրա գլխավոր ճարտարապետական առանձնահատկությունն արտաքին ճակատին տեղադրված անսովոր նեղ աստիճաններն են, որոնցով կարելի է բարձրանալ եկեղեցու երկրորդ հարկ։ Կառույցն այնքան անսովոր է, որ դարձել է Նորավանքի խորհրդանիշներից մեկը։

Նորավանքի հետ անքակտելիորեն կապված է Մոմիկի անունը։ Նա ճարտարապետ էր, քանդակագործ, մանրանկարիչ և քարի փորագրության վարպետ և համարվում է հայկական միջնադարյան արվեստի նշանավոր դեմքերից մեկը։ Նրա աշխատանքներն աչքի են ընկնում զարմանալի ճշգրտությամբ և մանրամասների հարստությամբ․ Նորավանքի տարածքում կարելի է տեսնել նրա հետ կապված ճարտարապետական գործեր, փորագրություններ և խաչքարեր։ Եթե ուշադիր նայեք Նորավանքի ճակատներին, կհասկանաք, թե որքան բարձր մակարդակի էին հասել միջնադարյան հայ վարպետները։ Քարը զարդարված է երկրաչափական զարդանախշերով, բուսական մոտիվներով, խաչերով, սրբերի պատկերներով և բարձրաքանդակ հորինվածքներով, և որոշ տարրեր այնքան նուրբ են, կարծես քարից չեն փորագրված, այլ փայտից կամ ժանյակից։ Նորավանքն անհնար է անջատել շրջակա բնապատկերից․ վանքի կարմրավուն քարը ներդաշնակ է կիրճի ժայռերին։ Այստեղ հատկապես գեղեցիկ է կեսօրից հետո, երբ արևի լույսը շրջակա լեռները դարձնում է ոսկեգույն և կարմիր։ Էքսկուրսիայից հետո ժամանակ ենք թողնում լուսանկարների և համայնապատկերների համար։

Նորավանքից հետո միջնադարյան ճարտարապետությունից անցնում ենք Հայաստանի մեկ այլ հնագույն ավանդույթի և մեկնում Արենի գյուղ։ Այսօր Արենին երկրի ամենահայտնի գինեգործական վայրերից է, բայց գինեգործությունն այստեղ ոչ թե մի քանի տասնամյակ և նույնիսկ ոչ թե մի քանի դար առաջ է սկսվել․ դրա պատմությունը հազարամյակների է։ Վայոց Ձորի կլիման հիանալի է խաղողագործության համար․ այստեղ շատ են արևոտ օրերը, լեռնային օդ է, ցերեկային և գիշերային ջերմաստիճանների զգալի տարբերություն և յուրահատուկ հողեր։ Տեղական գլխավոր սորտերից է «Արենի Նուարը», որից արտադրում են կարմիր և վարդագույն գինիներ․ այս սորտը դարձել է ժամանակակից հայկական գինեգործության խորհրդանիշներից մեկը։ Գյուղից ոչ հեռու է գտնվում հայտնի Արենի-1 քարանձավը։ Հնագիտական հետազոտությունների ընթացքում այստեղ հայտնաբերվել է մոտ 6100 տարվա գինեգործական համալիր՝ խաղողի վերամշակման տարա, պահեստավորման անոթներ, խաղողի մնացորդներ, խաղողի կորիզներ և գինու արտադրության այլ վկայություններ։ Սա աշխարհում հայտնի ամենահին գինեգործական համալիրներից մեկն է։ Արենի-1-ը հռչակվել է ոչ միայն գինով․ քարանձավում հայտնաբերվել է մոտ 5500 տարվա կաշվե կոշիկ, որը չոր միկրոկլիմայի շնորհիվ պահպանվել է զարմանալիորեն լավ վիճակում և դարձել ժամանակակից Հայաստանի ամենահայտնի հնագիտական գտածոներից մեկը։ Արենի-1 քարանձավ այցելությունը հիմնական երթուղու մեջ ներառված չէ, սակայն հյուրերի ցանկությամբ այն կարելի է ավելացնել ծրագրին։

Արենիում այցելում ենք տարածաշրջանի գինեգործարաններից մեկը։ Կոնկրետ գինեգործարանը կարելի է ընտրել՝ կախված հյուրերի ցանկություններից և ընտրված ամսաթվին հասանելիությունից։ Գինու տուրը կարող է ներառել ծանոթություն գինեգործարանի հետ, պատմություն տեղական խաղողի սորտերի և հայկական գինեգործության պատմության մասին, ծանոթություն արտադրության տեխնոլոգիային, նկուղի կամ արտադրամասի այցելություն և համտես․ ծրագրի ձևաչափը կախված է ընտրված գինեգործարանից։ Օրվա եզրափակիչ մասը համտեսն է։ Հագեցած երթուղուց հետո կարելի է այլևս չշտապել և հանգիստ համտեսել Վայոց Ձորի գինիները։ Կախված ընտրված ծրագրից՝ համտեսի հավաքածուն կարող է ներառել կարմիր, սպիտակ և վարդագույն գինի, անապակ գինիներ, ռեզերվային կամ հատուկ շարքեր․ գինիների քանակն ու տեսակները կախված են կոնկրետ գինեգործարանից։ Համտեսը վճարվում է առանձին, եթե նախապես ներառված չէ տուրի անհատական հաշվարկում։ Համտեսից հետո հյուրերը կարող են հավանած գինիները գնել անմիջապես գինեգործարանում, եթե դրանք վաճառքում առկա են․ սա նաև Հայաստանից նվերի լավ տարբերակ է։ Սնունդն անհատական տուրի հիմնական արժեքի մեջ ներառված չէ, սակայն ցանկության դեպքում կկազմակերպենք ճաշ Նորավանքի շրջանում, Արենիում, գինեգործարաններից մեկում կամ տեղական ընտանեկան ռեստորանում։ Անհատական ձևաչափով կարելի է նախապես ընտրել ավելի գաստրոնոմիական տարբերակ՝ հայկական խոհանոցի ուտեստներով և Վայոց Ձորի գինով։

Համտեսից հետո սկսում ենք վերադարձի ճանապարհը, և երեկոյան Amaras Tour-ի ավտոմեքենան ձեզ հասցնում է անմիջապես Երևանում ձեր նշած հասցեով։ Ճամփորդության մոտավոր տևողությունը 10–11 ժամ է․ Հրեշտակների կիրճում ընդլայնված զբոսանքի, երկար համտեսի կամ Արենի-1 քարանձավ այցելելու դեպքում տևողությունը մեծանում է։ Այս օրվա գլխավոր առանձնահատկությունը նրա հակադրություններն են։ Առավոտյան կանգնած ենք Արարատի առջև։ Որոշ ժամանակ անց քայլում ենք գրեթե մարսյան ժայռերի մեջ։ Հետո հայտնվում ենք միջնադարյան վանքում։ Իսկ ճամփորդությունն ավարտում ենք գինու բաժակով մի տարածաշրջանում, որտեղ մարդիկ գինեգործությամբ զբաղվել են ավելի քան վեց հազար տարի առաջ։