Վայոց Ձորի հրաբուխն ու ամրոցները

Վայոց Ձորը միայն Արենին ու Նորավանքը չէ։ Բավական է թեքվել գլխավոր ճանապարհից, և սկսվում է բոլորովին այլ Հայաստան՝ լքված ամրոցներ, լեռների մեջ կանգնած վանքեր, հրաբխային խառնարաններ, խոր կիրճեր և ճանապարհներ, որոնցով սովորական զբոսաշրջային տրանսպորտը պարզապես չի անցնում։ Այս երթուղին ստեղծված է հենց այդպիսի Վայոց Ձորին ծանոթանալու համար։

Մեկ օրում միավորում ենք XIV դարի վանք, միջնադարյան ամրոց, 2500 մետրից բարձր հանգած հրաբուխ, քիչ հայտնի վանական համալիր և Գերգերի ջրամբարը։ Եվ տպավորությունների մեծ մասը սկսվում է հենց այնտեղ, որտեղ ավարտվում է ասֆալտը։

Երևանից վաղ առավոտյան մեկնելուց հետո ուղևորվում ենք Վայոց Ձոր։ Երթուղու առաջին գլխավոր կետը Սպիտակավոր վանքն է՝ սպիտակ վանք լեռների մեջ, որը գտնվում է Վերնաշեն գյուղից մոտ 7 կմ հյուսիս։ «Սպիտակավոր» անունը կապված է այն բաց գույնի քարի հետ, որից կառուցված է եկեղեցին։ Գլխավոր տաճարը՝ Սուրբ Աստվածածինը, հիմնադրել է Էաչի Պռոշյան իշխանը, իսկ նրա մահից հետո շինարարությունն ավարտել է որդին՝ Ամիր Հասան II-ը։ Եկեղեցին ավարտվել է 1321 թվականին։

Միջնադարում Սպիտակավորը Վայոց Ձորի կարևոր հոգևոր, մշակութային և կրթական կենտրոն էր։ Հայտնի Գլաձորի համալսարանի գործունեության դադարեցումից հետո վանքը շարունակեց կրթության և ձեռագրերի ընդօրինակման ավանդույթները։ Այստեղ է գտնվում նաև Գարեգին Նժդեհի գերեզմանը։ Բայց Սպիտակավորը տպավորում է ոչ միայն իր պատմությամբ։ Վանքը կանգնած է բարձր լեռներում՝ բնակավայրերից և հիմնական զբոսաշրջային ճանապարհներից հեռու, և արդեն դեպի այն տանող ճանապարհը դառնում է մեր ջիպ-ճանապարհորդության մի մասը։

Հաջորդ կետը Պռոշաբերդն է՝ կիրճերի վրա բարձրացող ամրոց, որը հայտնի է նաև Բոլորաբերդ անունով։ Միջնադարյան ամրոցը գտնվում է Սպիտակավորից ոչ հեռու՝ բարձր լեռնային հատվածում։ Հիմնական ամրությունները վերաբերում են XIII դարին և կապված են Պռոշյանների իշխանական տոհմի հետ։ Ամրոցն ուներ ռազմավարական դիրք և վերահսկում էր շրջակա հովիտներն ու լեռնային ճանապարհները։ Այստեղ պահպանվել են բազալտե հզոր պարիսպների և աշտարակների հատվածներ, իսկ հատկապես հետաքրքիր է ամրոցի հնագույն ջրամատակարարման համակարգի պահպանված մասը։ Պռոշաբերդից բացվում են Վայոց Ձորի լայն համայնապատկերներ, և այստեղ նախատեսված է ոտքով զբոսանք ու ժամանակ լուսանկարների համար։

Պատմական մասից հետո ճանապարհորդությունը շարունակում ենք 4×4 ամենագնացներով, և սկսվում է իսկական արտաճանապարհային երթուղին։ Կախված սեզոնից՝ ճանապարհը կարող է ներառել քարքարոտ հատվածներ, գրունտային ճանապարհներ, ակոսներ, զառիթափ վերելքներ և վայրէջքներ, անձրևից հետո ցեխ, անհարթ հրաբխային ռելիեֆ և ուժեղ ցնցումներ։ Ճանապարհին կանգ ենք առնում անվտանգ դիտակետերում։

Ճանապարհորդության հաջորդ մեծ կետը Վայոց սար հրաբուխն է։ Սա հանգած հրաբուխ է, որը բարձրանում է ծովի մակերևույթից մոտ 2586 մետր։ Այն գտնվում է Գերգեր գյուղից հյուսիս-արևմուտք։ Վայոց սարի գլխավոր առանձնահատկությունը լավ արտահայտված հրաբխային խառնարանն է, որի խորությունը մոտ 125 մետր է։ Ամենագնացներով բարձրանում ենք հնարավորինս մոտ՝ մինչև հասանելի և անվտանգ կետը, որից հետո նախատեսված է կարճ զբոսանք հրաբխային բնապատկերով։ Այստեղ հատկապես լավ է զգացվում Հայաստանի երկրաբանական պատմությունը։ Մեր առջև արդեն ոչ թե միջնադարյան պարիսպներ են, այլ այն գործընթացների հետքերը, որոնք ձևավորել են Վայոց Ձորի ռելիեֆը մարդու հայտնվելուց շատ առաջ։

Լավ եղանակին հրաբխի բարձունքից լայն տեսարաններ են բացվում շրջակա լեռների և հովիտների վրա։ Այստեղ ժամանակ է նախատեսված զբոսանքի, հանգստի, լուսանկարների և համայնապատկերային նկարահանման համար։ Առավելագույն բարձրացման կետը կախված է ճանապարհի վիճակից և եղանակից։

Հրաբխից հետո ուղևորվում ենք Վայոց Ձորի ևս մեկ քիչ հայտնի հուշարձան՝ կիրճերի մեջ մոռացված Սուրբ Սիոն վանական համալիրը Գերգեր գյուղի մոտ։ Այն գտնվում է գյուղից մոտ մեկ կիլոմետր հյուսիս-արևելք՝ կիրճերով շրջապատված ոչ մեծ ժայռոտ բարձունքի վրա։ Համալիրը ներառում է երկու եկեղեցի, մատուռ, վանական շինությունների մնացորդներ և գերեզմանոց։ Համալիրի ամենահին եկեղեցին Սուրբ Սիոնն է։ Նրա կառուցման ճշգրիտ տարեթիվն անհայտ է, սակայն պահպանված արձանագրությունը վկայում է XIII դարում կատարված վերանորոգման մասին։ Կողքին գտնվում է Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը 1283 թվականին կառուցել է Վահրամ Շահուռնեցի իշխանը։ Բակում պահպանվել են միջնադարյան խաչքարեր և տապանաքարեր։ Այս վայրը գրեթե չի մտնում զանգվածային զբոսաշրջային երթուղիների մեջ, ուստի այստեղ բոլորովին այլ մթնոլորտ է՝ լռություն, լեռներ և հնագույն ճարտարապետություն առանց զբոսաշրջային իրարանցման։

Ճանապարհորդության վերջին բնական կետը Գերգերի ջրամբարն է։ Այն գտնվում է Գերգեր գետի վրա՝ ծովի մակերևույթից մոտ 1430 մետր բարձրության վրա։ Լեռնային և պատմական հագեցած ծրագրից հետո այստեղ կատարում ենք եզրափակիչ կանգառ համայնապատկերային տեսարանով․ վայրը լավ հարմար է հանգստի և լուսանկարների համար՝ նախքան Երևան վերադառնալը։ Ծրագրի ավարտից հետո մեկնում ենք հետ։ Մոտավոր վերադարձը՝ 19:30–20:30։ Փաստացի ժամը կախված է լեռնային ճանապարհների վիճակից, եղանակից, ճանապարհային իրավիճակից և խմբի տեմպից։

Այս երթուղին հատկապես կհամապատասխանի նրանց, ովքեր ցանկանում են տեսնել անսովոր Վայոց Ձորը՝ Արենի–Նորավանք դասական երթուղուց շատ հեռու։ Խորհուրդ ենք տալիս այն ջիպ-արկածների, պատմության, միջնադարյան ամրոցների, վանքերի, հրաբխային բնապատկերների, լեռների, համայնապատկերային տեսարանների, լուսանկարչության և Հայաստանի քիչ հայտնի վայրերի սիրահարներին։ Հատուկ լեռնագնացական պատրաստվածություն չի պահանջվում, բայց պետք է պատրաստ լինել երկար ճանապարհի, անճանապարհության և ոչ մեծ ոտքով հատվածի։